Thuiseiland van Odysseus

Dat Ómiros een veelgehoorde naam is op Itháki zal u niet verbazen als u bedenkt dat dit de Griekse benaming is van Homerus (Homeros/Omiros), de bekende Griekse dichter uit de oudheid (800 v.Chr.). Homerus ‘schreef’ twee bekende werken die handelen over de belevenissen van Griekse helden.

‘Schreef’ staat tussen aanhalingstekens omdat het waarschijnlijk in deze tijd niet gebruikelijk was, verhalen op schrift te zetten, maar mondeling aan elkaar over te leveren. Pas later zijn deze op schrift gesteld. Het eerste is de Ilias en de tweede is de Odyssee.

De Ilias vertelt over de wrok die Achilles koesterde en speelt zich af gedurende het einde van de Trojaanse Oorlog, die overigens tien jaar duurde. Ilias is een andere benaming voor de stad Troje. Overigens wordt de oorlog zelf, waarbij de overwinning voortkomt uit de aanval door de in het Paard van Troje verstopte Grieken, niet beschreven in de Ilias.

De Odyssee

De Odyssee is het tweede werk van Homerus en verhaalt over de avonturen die de Griekse held Odysseus beleeft gedurende zijn zoektocht door Griekenland om terug naar zijn thuiseiland Itháki te komen. In deze tien jaren durende tocht, stuit hij op diverse hindernissen die worden veroorzaakt door de god Poseidon. Deze werkt Odysseus voortdurend tegen waardoor de terugkeer naar Itháki onmogelijk lijkt. Uiteindelijk weet de held er toch in te slagen om terug te keren.

Ondanks dat de gehele epos 24 delen bevat en in dichtvorm geschreven is, misstaat de inhoud van de verhalen vandaag de dag in het totaal niet. De avonturen spelen zich af op diverse eilanden en het vasteland van Griekenland en de strijd met de diverse goden symboliseert de uitdagingen van alledag. De Odyssee was waarschijnlijk een populair verhaal dat mondeling van generatie op generatie werd doorgegeven. Homerus vertelt het verhaal in de vorm van een terugblik en beschrijft de legendarische reis van koning Odysseus om na afloop van de Trojaanse Oorlog terug te keren naar huis, naar zijn paleis en zijn familie. We hebben het verhaal in beknopte vorm hier voor u opgeschreven.

De Ilias

Net als de Odyssee was de Ilias verdeeld in 24 delen. Dit werk beschrijft de Griekse oorlog met de staat Troje. De Ilias ontleent zijn naam trouwens aan ‘Ilios’, een Oudgrieks woord voor ‘Troje’, gelegen in wat tegenwoordig Turkije is. Dit verhaal nam een centrale plaats in binnen de Griekse mythologie. De Ilias is waarschijnlijk rond 700 v.Chr., of iets later, samengesteld, vermoedelijk door een briljante dichter die de traditionele vaardigheden van het mondelinge dichten volledig beheerste, Homerus dus. Deze traditie van het mondelinge dichten gaat waarschijnlijk al honderden jaren vóór de Ilias terug.

Het gedicht behandelt een zeer korte periode in het tiende jaar van de Trojaanse oorlog, wat overigens gebruikelijk was. Homerus en andere vroege epische dichters beperkten hun verhalen altijd tot bepaalde periodes in de oorlog, zoals het ontstaan ervan, belangrijke veldslagen, de val van de stad of de terugkeer van de soldaten naar Griekenland.

De hoofdpersoon in de Ilias is Achilles, de zoon van Peleus, een sterfelijke aristocraat, en Thetis, een zeegodin. Hij komt uit het noorden van Griekenland en is daardoor een beetje een buitenstaander, omdat de meeste belangrijke Griekse prinsen in het epos uit het zuiden komen. Achilles is jong en onbezonnen, een briljante strijder, maar geen groot diplomaat. Wanneer hij in conflict raakt met Agamemnon, de leidende Griekse prins in de oorlog, en zijn gevangengenomen prinses Briseïs aan hem verliest, weigert hij te vechten en blijft hij in zijn kamp. Hij blijft daar het grootste deel van het epos, totdat zijn vriend Patroclus wordt gedood. Dan stormt hij terug het slagveld op, doodt de Trojaanse held Hector, die Patroclus had gedood, en verminkt diens lichaam.

De Ilias eindigt met de terugkoop van Hectors lichaam door zijn bejaarde vader Priamus, die in het holst van de nacht naar het kamp van Achilles trekt om het lichaam van zijn zoon terug te halen. De daadwerkelijke val van Troje, via de beroemde list van de Grieken die zich in een houten paard hadden verstopt, wordt niet in de Ilias beschreven, hoewel dit zeker in andere gedichten aan de orde kwam. De Ilias is geschreven als één doorlopend gedicht. In de huidige indeling is het werk onderverdeeld in 24 boeken, die overeenkomen met de 24 letters van het Griekse alfabet.

En Homerus zelf?

Historici dateren zijn geboorte rond 750 v.Chr. en veronderstellen dat hij op of nabij Chios werd geboren en woonde. Zeven steden claimden echter zijn geboorteplaats te zijn. Vanwege het gebrek aan informatie over Homerus als persoon beschouwen veel wetenschappers de gedichten zelf als de beste bronnen om inzicht te krijgen in zijn leven. Zo hebben veel historici op basis van de beschrijving van de blinde bard in De Odyssee geconcludeerd dat Homerus blind was. De manier waarop de bard in De Odyssee wordt afgebeeld als een minstreel in dienst van lokale koningen, geeft ook een beetje inzicht in het leven van de dichter die zijn vak uitoefende. Wat onmiskenbaar is, is dat de werken van Homerus niet alleen voor de dichters uit de oudheid, maar ook voor de latere epische dichters van de westerse literatuur de meest invloedrijke bleken te zijn. Er zijn veel aanwijzingen die de theorie ondersteunen dat de Ilias en de Odyssee door verschillende auteurs zijn geschreven, mogelijk met een tussenperiode van wel een eeuw.

De stijl van de twee werken verschilt opvallend: de Ilias doet denken aan een veel formelere, theatrale stijl, terwijl de Odyssee een meer romanachtige benadering hanteert en taal gebruikt die meer aansluit bij het dagelijkse spraakgebruik. Ook uiteenlopende historische details over de handel ondersteunen het idee van afzonderlijke auteurs.

Het staat vast dat geen van beide teksten bij het ontstaan ervan is opgeschreven. Tegen de achtste eeuw v.Chr. was de geschreven tekst in Griekenland bijna volledig in de vergetelheid geraakt. Zowel de Ilias als de Odyssee voldoen aan de stijl van een puur mondelinge en ongeschreven poëtische taal die vóór het einde van die eeuw werd gebruikt. Sommige wetenschappers geloven zelfs dat de naam Homerus in feite een gangbare term was voor blinde mannen die door het platteland zwierven en epische poëzie voordroegen.

Hoewel aan Homerus het schrijven van een aantal andere werken wordt toegeschreven, bestaat er ook onzekerheid over het auteurschap. Aangenomen wordt dat een groot deel van het werk van de dichter in de loop der tijd verloren is gegaan.